LOFAR
Low Frequency Array
De Low Frequency Array (LOFAR) is de grootste en meest gevoelige radiotelescoop die werkt op lage radiofrequenties, tussen 10 en 240 MHz. Hij bestaat uit antennestations die geografisch verspreid zijn over Europa en worden aangestuurd door krachtige computers op stationsniveau, waardoor een zeer flexibel en wendbaar observatiesysteem ontstaat. Met een gevoeligheid die meer dan twee ordes van grootte beter is dan die van eerdere telescopen op deze frequenties, een ongeëvenaarde hoekresolutie, een enorm gezichtsveld en multi-beam-mogelijkheden, is LOFAR veruit de krachtigste 100 MHz-telescoop ter wereld en zorgt hij voor een revolutie in onze kijk op het laagfrequente radiouniversum.
Infrastructuur en gebruikersdiensten
LOFAR is een pan-Europese faciliteit met 52 antennestations verspreid over 9 Europese landen: Nederland, Duitsland, Polen, Frankrijk, Ierland, Letland, Zweden, het Verenigd Koninkrijk en Tsjechië. De bouw van nog eens 3 internationale stations in Italië, Bulgarije en Tsjechië zal in 2027 worden voltooid. De signalen van alle stations worden via een glasvezelnetwerk doorgestuurd naar de centrale faciliteit aan de Rijksuniversiteit Groningen (NL). De telescoop wordt bediend vanuit het hoofdkantoor van ASTRON in Dwingeloo (NL). Het omvangrijke gegevens- en wetenschapsarchief van LOFAR wordt gehost in Amsterdam (NL; SURF), Jülich (DE; Forschungszentrum) en Poznan (PL; Supercomputing and Networking Center).
Wetenschappers kunnen via regelmatige open oproepen tot het indienen van voorstellen LOFAR-observatietijd, gegevensopslag en rekenkracht aanvragen; deze voorstellen worden beoordeeld door een onafhankelijke programmacommissie. De gegevensarchieven van LOFAR zijn vrij en openbaar toegankelijk, en gegevens die onder een eigendomsperiode vallen, kunnen worden geraadpleegd en gedownload. Er wordt gebruikersondersteuning en regelmatige opleidingsmogelijkheden geboden om gebruikers op weg te helpen en eventuele problemen op te lossen.
Na bijna 15 jaar in bedrijf te zijn geweest, ondergaat LOFAR momenteel een ingrijpende upgrade naar LOFAR 2.0, waarbij een groot deel van de elektronische en digitale infrastructuur wordt vervangen door state-of-the-art hardware en die ook nieuwe software en verwerkingsmogelijkheden omvat. LOFAR 2.0 biedt gelijktijdige waarnemingen in de lage en hoge band, een groter gezichtsveld en diverse andere verbeteringen in de gevoeligheid en werking van de telescoop. De uitrol van de upgrade zal in 2026 worden voltooid en de reguliere exploitatie zal naar verwachting in de tweede helft van 2027 van start gaan.
Voorbeelden/beschrijving van het type onderzoek
Astronomische (beeldvormende en beamformed) waarnemingen van objecten (Zon, planeten, sterren, sterrenstelsels, enz.) of gebieden aan de hemel. LOFAR is uitgerust met bufferkaarten voor transiënten waarmee de ruwe antennesignalen kunnen worden vastgelegd voor (offline) analyse – inclusief straalvorming – waardoor diverse verschijnselen kunnen worden bestudeerd, met name de luchtdouches van kosmische stralingsdeeltjes en bliksem.
Toegang tot de infrastructuur
Wetenschappers/gebruikers hebben geen directe toegang tot de telescoop. Waarnemingen worden in de servicemodus uitgevoerd door een toegewijd team bij ASTRON. Gebruikers ontvangen hun gegevens zodra deze zijn (voor)verwerkt en gearchiveerd en worden vervolgens ondersteund bij de verdere verwerking en analyse van de gegevens, hetzij in of nabij het archief, hetzij na het downloaden van de gegevens naar hun eigen faciliteiten. Gearchiveerde gegevens, inclusief definitieve gegevensproducten, zijn op vergelijkbare wijze toegankelijk en tevens via het Virtuele Observatorium.